Rationele onwetendheid
Waarom raad ik mensen af om zich te laten screenen voor kanker? Als mens en arts verkies ik rationele onwetendheid: de schade, om kennis te verwerven door screening, is groter dan de baten van de verworven kennis. Geen haar op mijn hoofd denkt er aan om mij te laten screenen voor eender welke kanker. Ik hanteer de gulden regel van moreel handelen: doe aan een ander, wat je wil dat je zelf gebeurt. Het verschil tussen mij en de leek is dat ik kan kiezen, omdat ik goed ben geïnformeerd. Ik wil daarom de leek even goed informeren over de voor- en nadelen van kankerscreening, zodat zij zelf kan beslissen.
De evolutionaire aard van kanker
Screeningsgelovigen zijn vaak goede artsen. Ze worden geconfronteerd met mensen die sterven aan darmkanker. Dat is geen zachte dood. Het is zeer verleidelijk om dat kleine gezwel, waarmee alles begonnen is, weg te denken. Dat is echter beslissen achteraf. Grote kankergezwellen zijn klein begonnen, maar alle kleine gezwellen worden daarom niet groot. Kanker is een evolutionair biologisch proces van random DNA mutatie (door slordig kopiëren) met selectie voor voortbestaan van de kankercellen. Het samenleven tussen vele cellen ging niet vanzelf: de genen verantwoordelijk voor kankerbestrijding zijn ouder dan het multicellulaire leven. De fatale kanker is dat gezwel dat alle mutaties verwerft om deze krachtige afweer tegen kankercellen van het organisme definitief te ontwrichten. Hoe vroeger in dat proces, hoe hoger de kans dat het betreffende kleine gezwel nog niet “heeft wat nodig is”. Het heeft nog onvoldoende mutaties verworven en wordt afgevangen door de krachtige verdediging van het organisme. Kankerscreening is daarom een recept voor overdiagnose en overbehandeling. De juiste beslissing is een afweging van de schade door overbehandeling en de baten door behandeling.
De afwezige vraag naar dikke darmkankerscreening
De grote meerderheid van de artsen heeft zich niet laten screenen voor dikke darmkanker, niet in België en niet in Nederland. Ik heb daar geen hard bewijs van, maar het is niet aan mij om te bewijzen dat er geen vraag bestaat voor dikke darmkankerscreening. Het is aan de screeningsindustrie om te bewijzen dat er wel een vraag is. Ik heb wel geprobeerd dit te onderzoeken: ik heb meerdere onderzoeksvoorstellen hiertoe ingediend. Deze werden geweigerd om een aantal duistere redenen, waarvan de creatiefste was dat het resultaat op voorhand bekend was. Er is geen geld , niet in Nederland, niet in België of elders, om kritisch onderzoek naar kankerscreening te doen. Er is slechts onderzoeksgeld voor onderzoek dat meer vervolgonderzoek belooft, niet voor onderzoek dat illusies ondermijnt. Ik voorspel dat in Vlaanderen of in Nederland minder dan 20 % van de artsen boven de 55 jaar “ooit” een FOBT heeft ingestuurd zonder dat daar een reden voor was (klachten, symptomen of belaste anamnese). Ik voorspel dat minder dan 5% van de artsen boven de 55 jaar “recent” (binnen de 2 jaar) een FOBT hebben ingestuurd zonder dat daar een reden voor was (klachten, symptomen of belaste anamnese). Het tegendeel bewijzen is gemakkelijk, als je over de bodemloze zakken van de screeningindustrie beschikt.
In trials die dikke darmkankerscreening is de deelnamegraad laag. Bij een eenmalige campagne haal je een deelname van een 50% (wat bijzonder laag is voor onderzoek), maar minder dan 20% van de deelnemers haalden drie rondes op drie (zie verantwoording). Terwijl het gezondheidszorgbudget onder druk staat, staat er geen maat op preventieve activiteiten met verborgen kosten door overdiagnose en overbehandeling. Terwijl de ambtenarij een ware guerilla voert tegen patiënten om dure maar werkzame innovatie zo lang mogelijk uit te stellen, schept ze een dure behoefte bij gezonde mensen die er nooit is geweest.
Wat is je kans om te sterven aan dikke darmkanker?
Kankerscreening spoort veel meer kanker op dan die kanker die fataal zou zijn. De grootste reden voor de moderne “pandemie van kanker” is “iatrogeen”, wat betekent dat deze pandemie is veroorzaakt door de screenende artsen. Die vinden steeds meer en steeds vroeger “kanker” . Veel van wat we vroege kanker noemen zal echter nooit doorgroeien omdat hij nog niet “heeft wat nodig is” om fataal te zijn. Het aantal nieuwe kankergevallen is dus enkel een maat voor de diagnostische activiteit: hoe meer screening en vroegdiagnose, hoe meer kanker. Kankersterfte is wel een harde eindmaat, en je screent om kankersterfte te voorkomen. (Voor de fijnproevers: de eenvoudigste manier om kankersterfte te doen dalen is de sterfte door hart- en vaatziekten te doen toenemen. Je kan namelijk maar één keer dood gaan, en overdiagnose en overbehandeling bij oudere mensen kan een hart gemakkelijk overbelasten. Het bewijs van dalende dikke darmkankersterfte is daarom wel hard, maar niet keihard). De screeningindustrie zal u totale aantallen geven van een heel land. Het enige wat u daarvan leert is dat er in China meer mensen van kanker sterven dan in Nederland. Wat u moet weten is de kans om te sterven aan dikke darmkanker op een bepaalde leeftijd. Een relevnte kans is een teller (aantal sterfgevallen) over een noemer (een bevolking) over een (leef-)tijdsduur. Bij jongere mensen komt weinig darmkankersterfte voor. Bij oudere mensen is sterfte het eindresultaat van velerlei processen, en is een unieke doodsoorzaak onzin. Een relevante kans is de kans om te sterven tussen de 55 en 75 jaar (technisch de kans dat je op je 55ste verjaardag de 75ste verjaardag niet zal halen door dikke darmkanker). In de bevolking was deze 1,2% (Nederlandse dikke darmkankersterfte toegepast op Nederlandse sterftetafel) en 1,1 % (Vlaamse sterfte toegepast op Vlaamse sterftetafel). Dit is een gemakkelijk te verifiëren feit, dat mensen goed begrijpen. Het is eerder laag, waarom mensen ook niet worden geacht dit te weten. Het gegoochel met hoge cijfers heeft enkel de bedoeling om u schrik aan te jagen en u te misleiden, niet om u te informeren.
Het is bovendien nog veel te hoog. Het betreft de hele bevolking, inclusief mensen met een bekend hoog risico op overlijden aan dikke darmkanker. Kankerscreening is een laag risicostrategie (waarom het in de rechtzinnige volksgezondheid een anomalie is): slechts de bevolking met een laag risico is doelwit van bevolkingonderzoek. Mensen met een bekend hoog risico worden systematisch gevolgd (wat niet screening, maar surveillance heet). Deelnemers aan screening zijn bovendien gezond en cognitief bekwaam: “healthy volunteers”. De dikke darmkankersterfte bij deelnemers aan dikke darmkankerscreening is daarom veel lager: zowat de helft van dat van de hele bevolking. Ik maak er 60% van, aan de hoge kant, en reken op basis van de hoogste schatting (de Nederlandse). De gezonde deelnemer aan kankerscreening heeft dus een kans van 0,7% om aan dikke darmkanker te overlijden tussen 55 en je 75 jaar, als hij niet zou deelnemen aan dikke darmkankerscreening. Onthou dit: dat is een hard en controleerbaar cijfer.
De kleine baten van dikke darmkankerscreening
Onderzoek toont dat systematische screening op dikke darmkanker met een faecaal occult bloed test (FOBT) en daaropvolgende coloscopie de dikke darmkankersterfte met een relatieve 15-19% doet dalen. Dat is maar een beperkte reductie (en het bewijs daarvoor is matig, door de aard van screeningstrials. Deze discussie valt buiten het bestek van deze blogtekst). Je moet deze daling toepassen op de absolute kans dat je zou sterven aan darmkanker zonder screening. Dat betekent, dat als de kans op dikke darmkankersterfte over twintig jaar ongeveer 0,7% is, kankerscreening deze doet dalen met 0,14%. Met andere woorden, je moet 730 mensen gedurende twintig jaar screenen en opvolgen om één sterfgeval te voorkomen. Dat is het number needed to screen. Deze eenvoudige berekening klopt technisch niet helemaal, maar ze is inzichtelijk en de orde van grootte is betrouwbaar. Dit resultaat is namelijk ook wat er uit de grote gerandomiseerde trials komt die mensen die worden gescreend vergelijken met mensen die niet worden gescreend. Het number needed to screen over een redelijke tijdsperiode van tien jaar follow up is een 1170, wat betekent dat je 1170 personen moet screenen en tien jaar opvolgen om één geval van sterfte te voorkomen. In risico assessment is een risico kleiner dan 1 per 1000 op tien jaar tijd een laag risico. Met als harde eindmaat kankersterfte is het effect van eender welke vorm van kankerscreening steeds objectief “klein”. Samengevat: er is matig bewijs dat dikke darmkankerscreening een kleine sterftedaling veroorzaakt. Dat is een hard feit.
De schade van dikke darmkankerscreening
De ingevoerde dikke darmkankerscreening gaat in twee stappen: eerst zoekt men naar verborgen bloed in de stoelgang met een zogenaamde faecaal occult bloed test (FOBT), indien dat onderzoek positief is volgt een coloscopie, waarbij een flexibele buis langs de aars wordt ingevoerd om de dikke darm te bestuderen. De “nieuwe” iFOBT (i van immunochemisch) is een modificatie van deze oude FOBT die operationeel gemakkelijker is uit te voeren en die gevoeliger is, wat betekent dat hij meer coloscopieën noodzakelijk maakt en nog meer overdiagnose veroorzaakt. Als deze test echt nieuw was, zou invoering van screening helemaal een schande zijn, want er is enkel voldoende bewijs over de effectiviteit van de oudere FOBT. Het steeds weer ontwikkelen van “nieuwere” en “betere” testen is een manier van de screeningsindustrie om de discussie over de matige resultaten van enige vorm van kankerscreening te ontwijken: veel fatale kanker wordt gemist, veel kankerdiagnosen blijken vals en leiden tot overbodige behandelingen. De nieuwe testen worden dan geacht beter te zijn – maar daar ontbreekt wel bewijs van.
Schade door angst door vals positieve diagnosen
De schade van kankerscreening wordt veroorzaakt door overdiagnose en overbehandeling. Bij dikke darmkankerscreening is deze schade veel groter dan bij borstkankerscreening. Bij een eenmalige screening blijkt bij 5-7% van de met een iFOBT onderzochte personen een coloscopie noodzakelijk. Herinner u dat over twintig jaar, de dikke darmkankersterfte bij deelnemers aan screening 0,7% zou zijn. De overdiagnose is dus gigantisch. Bij de helft van deze mensen wordt niets gevonden. Ervaringen met andere vormen van kankerscreening tonen dat eerder angstig aangelegde mensen langdurig psychologische schade ondervinden van een dergelijke vals positieve test. Bij een positieve FOBT maar een negatieve coloscopie zal vaak een gastroscopie worden aangeraden (een flexibele buis in de maag en de twaalfvingerige darm). Er bestaan hier (nog) geen richtlijnen over, maar dat bloed in de stoelgang moet ergens vandaan komen.
Schade en sterfte door overbehandeling
Bij de helft van de mensen wordt een adenoom gevonden, een poliep die een voorstadium van kanker kan zijn. 19 op 20 adenomen groeien echter niet door tot kanker, en de diagnose en behandeling was dus overbodig.
Niet alle adenomen of vroege kankergezwellen kunnen worden verwijderd tijdens de coloscopie. Dan is een interventie nodig, een colonresectie. 5% van deze colonresecties gaat gepaard met naadlekkage, de operatiesterfte is 5%. Dat is een groot veelvoud van de operatiesterfte bij borstkanker. Herinner u dat we de natuurlijke geschiedenis van deze adenomen en vroege kanker niet kennen, en dat het merendeel van deze vroege kankergezwellen “niet had wat nodig was”. Een operatie was dus overbodig, maar helaas soms wel dodelijk.
Schade en sterfte door de coloscopie
Een coloscopie is niet ongevaarlijk. Er bestaat hier een ruime gelegenheid tot “cherry picking” door screeningsgelovigen: het uitkiezen van die resultaten die in de kraam passen. Daarom is de meta-analysie ontwikkeld, een techniek die alle bereikbare onderzoek samenvat. Dergelijke meta-analyse is nog steeds veel te rooskleurig, omdat artsen niet geneigd zijn om zeer slechte resultaten te publiceren (“publicatie bias”), en omdat publicaties meestal worden geschreven door de grotere en betere centra met betere resultaten dan de alledaagse praktijk. De mij bekende meta-analyse is deze van de US preventive services task force, USPSTF, een ambtelijke organisatie van de US die niet bepaald kritisch staat tegenover preventieve activiteiten, maar die wel goede en betrouwbare overzichten maakt. De USPSTF schat dat 3 op 1000 coloscopieën gepaard gaat met ernstige complicaties (bloedingen, perforaties en andere, zie ook verantwoording achteraan). De Nederlandse Gezondheidsraad schat dat één op duizend coloscopieën gepaard gaat met bloedingen, één op duizend met een darmperforatie – wat samen één op vijfhonderd maakt. Eén op tienduizend coloscopieën loopt fataal af : de patiënt overlijdt – geschat ongeveer acht sterfgevallen jaarlijks bij de in te voeren dikke darmkankerscreening in Nederland (volgens het Gezondheidsraadrapport). Deze mensen waren gezond bij deelname, hadden een laag risico op dikke darmkankerscreening maar “wilden zeker spelen”.
Conclusie
Er is matig bewijs voor een geringe effectiviteit van dikke darmkankerscreening: je moet meer dan duizend personen testen en meer dan tien jaar opvolgen om één sterfgeval te voorkomen. Er is sterk bewijs voor grote schade. Over meerdere screeningsronden lopen tientallen procenten van de deelnemers risico op een coloscopie, die gepaard kan gaan met ernstige complicaties en sterfte. Een onbekend aantal deelnemers zal een riskante colonresectie ondergaan voor een adenoom of kankergezwel waarvan de patiënt geworden gezonde persoon nooit iets zou hebben geweten zonder screening. Er is daarbij sterk bewijs voor actieve misleiding door ambtenarij en universiteit. Dit bewijs wordt geleverd door de systematische weigering om transparante cijfers over het number needed to screen en het number needed to harm te leveren.
Bezin dus eer u begint aan kankerscreening. U wordt er namelijk actief in geluisd. Patiënten informeren houdt op bij zieke mensen: gezonde mensen hebben geen transparante en objectieve informatie nodig, maar hebben voldoende aan geëxalteerde reclame van belangengroepen.
Post Scriptum
In Nederland was de beroepsgroep van de maag-, darm- en leverartsen (MDL-artsen) meer dan afhoudend over het invoeren van dikke darmkankerscreening, omdat Nederland de kosten van de zorg tracht in toom te houden door het aanbod van artsen te beperken. De relatief schaarse MDL artsen hebben niet veel zin om jaarlijks 80.000 coloscopen in de aarzen van gezonde personen te duwen en mogelijk ook nog mee op te draaien voor de onvermijdelijke complicaties.
België wordt echter geplaagd door een artsenoverschot, oorspronkelijk bedoeld om de macht van de artsen en hun syndicaten te breken. Dat heeft geleid tot van de meest indrukwekkende cijfers van overdiagnose en overbehandeling ter wereld. Belgische MDL-artsen op zoek naar emplooi zijn uiteraard heel blij met de invoering van screening. De coloscopieën en de daarmee gepaard gaande overdiagnose en overbehandeling tikken goed aan.
Verantwoording
Wegens tijdsdruk en gebrekkige toegang tot internet heb ik hieronder de verantwoording van de schattingen opgeschreven.
Deelnamegraad
De lage deelnamegraad aan dikke darmkankerscreening is gedocumenteerd in het rapport van de Nederlandse Gezondheidsraad en wordt daar ook officieel betreurd (Gezondheidsraad. Bevolkingsonderzoek naar darmkanker. Den Haag: Gezondheidsraad, 2009; publicatienr. 2009/13). Cijfers over de zeer lage deelname aan meerdere opeenvolgende ronden herinner ik me, maar heb ik niet geverifieerd. Dit cijfer wordt zelden opgegeven, omdat het schrijnend laag is en onderzoekers steeds screeningsgelovigen zijn.
Kans om te sterven aan dikke darmkanker
Dit zijn eigen berekeningen. Het is een cross-sectionele maat (geen prospectieve) op basis van sterftetafelrekeningen. Voor Nederland werd de leeftijdsspecifieke dikke darmkankersterfte uit 2008-2010, mannen en vrouwen samen, toegepast op de gepubliceerde Nederlandse sterftetafel van 2005-2009 (gemakkelijk beschikbaar). Voor Vlaanderen betrof het de sterftecijfers van 2007-2009, toegepast op dezelfde sterftetafel (de keuze van de sterftetafel maakt niets uit, zolang ze niet te oud is).
De lage sterfte van deelnemers aan onderzoek is welbekend. Groepen met een hoog risico op dikke darmkankersterfte worden bovendien geweerd uit bevolkingsonderzoek. Ik heb ooit berekend in de studie van Hardcastle dat de dikke darmkankersterfte van de controlebevolking (die uitgeloot werd om niet gescreend te worden) minder dan de helft bedroeg dan de verwachte sterfte in de totale bevolking (Hardcastle, J. D., J. O. Chamberlain, et al. (1996). "Randomised controlled trial of faecal-occult-blood screening for colorectal cancer." Lancet 348(9040): 1472-7.)
Effectiviteit van screening
De cijfers van een relatieve effectiviteit van 15-19% sterftereductie door FOBT screening worden vaak geciteerd, onder andere in het Gezondheidsrapport en het recente artikel van Roukema (Roukema (2013). “Bevolkingsonderzoek. Niets is zeker.” Nederlands Tijschrift voor Geneeskunde 157(35): A5384). De absolute reductie, uitgedrukt als het number needed to screen, is lastiger weer te vinden. Het staat bijvoorbeeld niet in het Nederlandse Gezondheidsraadrapport. Het is nochtans de belangrijkste maat uit de Evidence Based Medicine. Als u deze maat niet weervindt, betekent dat dat men u actief tracht te misleiden over de ware omvang van de baten van kankerscreening . De schatting van 1 op 1170 komt uit een oudere meta-analyse van de Cochrane groep. Ook in de nieuwere meta-analyse staat dit cijfer niet meer in de publieksinformatie.
Complicaties van coloscopie
De cijfers over complicaties van coloscopie komen uit het Nederlandse Gezondheidsraadrapport (Gezondheidsraad. Bevolkingsonderzoek naar darmkanker. Den Haag: Gezondheidsraad, 2009; publicatienr. 2009/13), de website van de US Preventive Services Task Force (gemakkelijk weer te vinden) en het uitstekende artikel van Jan-Anne Roukema (Roukema (2013). “Bevolkingsonderzoek. Niets is zeker.” Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 157(35): A5384).
Van de USPSTF website (http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK35186/, cut and paste op 12.09.2013):
After pooling, we estimated that serious complications from colonoscopy in asymptomatic populations occurred in 3.1 per 1000 procedures (CI: 1.7, 5.8) (see Figure 2). We defined serious complications as adverse events requiring hospital admission, including perforation, major bleeding, diverticulitis, severe abdominal pain, cardiovascular events, and deaths attributable to colonoscopy. Based on pooling 13 studies (n= 173,391),we found that perforations from colonoscopy in asymptomatic populations occurred in 5.6 per 10,000 procedures (CI: 2.2, 14.5). Based on pooling 12 studies (n= 55,461), we found that major bleeding from colonoscopy in asymptomatic populations occurred in 12 per 10,000 procedures (CI: 8.9, 16 per 10,000 procedures).
donderdag 12 september 2013
vrijdag 23 augustus 2013
Total Body Scan
Via via bereiken mij allerhande berichten over de total body scan, zoals gepromoot door PRESCAN. Eindelijk wordt er voldoende agressief aan kankerpreventie gedaan, zodat alle mensen tijdig op de hoogte worden gebracht van ieder verdacht, mogelijk verdacht of mogelijk ooit verdacht letsel. In plaats van het preventieve onderzoek reductionistisch en peacemeal in te voeren (baarmoeder, borsten, dikke darmen, prostaat, huid, longen, hersenen, eierstokken, pancreas, nieren) screent PRESCAN holistisch de hele mens: alle organen, inclusief de portefeuille. Helaas spande PRESCAN de paarden voor de wagen, en vergaten ze de Nederlandse overlegcultuur.
De eerste stap is het aanvragen van een rapport aan de universiteit. Het instituut Maatschappelijke Gezondheidszorg van Rotterdam heeft voor deze doeleinden een prachtig computermodel ontwikkeld, het zogenaamde MISCAN. PRESCAN en MISCAN zijn vergelijkbare producten die de burger geven wat hij wil: bedrogen worden. Er moet hier wel genereus worden gedoneerd aan de universiteit, liefst in de vorm van onderzoeksfondsen voor een PhD of vier. Vermijd dat het de slimsten van de klas zijn, zodat jonge mensen hun carrière opbouwen op Total Body Scan kankerscreening – gauw kunnen ze niets anders meer en vinden ze elders geen zinvol werk. Als je een gezin te onderhouden hebt en je carrière ervan af hangt, zal PRESCAN zelf vol verbazing staan over de vele voordelen van de Total Body Scan, bewezen door academisch onderzoek met MISCAN en vastgelegd in tientallen publicaties in de Journal of Aggressive Cancer Prevention, de Journal of Total Body Scan Screening en de vele andere academische Journals die geld verdienen aan de ondernemende universiteit.
De tweede stap is het lobbyen voor landelijk bevolkingsonderzoek bij de politiek. U hebt nu een academisch rapport met tientallen wetenschappelijke publicaties over de ontzagwekkende volksgezondheidsvoordelen van PRESCAN, en een groeiend aantal jonge wetenschappers op zoek naar emplooi. Uw doel moet zijn een landelijk thema-instituut te worden: zie http://www.nationaalkompas.nl/preventie/wie-doet-wat/. Een keer u dit doel hebt bereikt, zit u gebeiteld: u heeft nu een academisch en ambtelijk apparaat waar tientallen wetenschappers in de fuik zijn gezwommen. Hun carrière en loon hangt af van het voortbestaan en uitbreiden van de Total Body Scan. De gepubliceerde voordelen van de Total Body Scan worden steeds omvangrijker. De burger stelt verbijsterd vast hoe deze prachtige preventieve technologie slechts voorbehouden blijft voor de happy few, en hij eist gratis Total Body Scans voor ieder. De radiologen moet u niet wakker schudden: die weten zo wel wat jaarlijks een miljoen scans betekent voor de omvang van hun privé zwembad.
De derde en finale stap is de Gezondheidsraadcommissie. Die volgt vanzelf. U moet geen angst hebben dat de Gezondheidsraad kritische of sceptische artsen zal uitnodigen: de Gezondheidsraad streeft naar consensus en wil dit niet laten verbrodden door kritische artsen. Zij kan nu putten uit een grote pool aan ambtelijke en academische experts in Total Body Scanning, die daarvan leven. De Total Body Scan is nu definitief een zegen voor de mensheid in het algemeen en Nederland in het bijzonder.
Er zijn wel enige problemen, maar die zijn goed hanteerbaar. Er zullen per total body scan wel enige te behandelen gezwellen te ontdekken vallen. Het MISCAN kankerscreeningmodel van het Instituut Maatschappelijke Gezondheidszorg heeft ontdekt dat al deze gezwellen dodelijk zijn, zoals bij borstkanker. Waren ze niet behandeld, was de burger hieraan gestorven. U voorkomt zo werkelijk talloze kankerepidemieën, zoals dat ook is gebeurd door borstkankerscreening: een nieuwe zegening der mensheid. U moet daar de burger goed van doordringen: u redt hem ettelijke malen het leven. Dat werkt altijd. De capaciteit van de Nederlandse ziekenhuizen zal wel enige malen worden overschreden, maar de meeste Nederlanders kunnen wel naar de naburige landen, België en Duitsland, waar overcapaciteit is. De meeste ziekenhuizen zijn verhulde geriatrieën: de bejaarden worden beter afgeschoven naar familie en thuiszorg, zodat de bedden weer gevuld kunnen worden met jongere, gezonde mensen die dankbaar zijn dat hen het leven is gered. Tot slot mag de groeiende capaciteit van ziekenhuisopvang in de jonge Aziatische economieën niet worden onderschat: Thailand, Maleisië, de Filipijnen. De verpleegsters zijn er bovendien veel aardiger: wie weet, groeit er nog iets moois, dank zij de Total Body Scan!
zaterdag 24 november 2012
Furor senilis
De behandeling van zeldzame ziekten is bijna steeds erg duur omdat de aandoening zeldzaam is: het is zeer moeilijk om de gemaakte investeringen te recupereren, als er weinig patiënten zijn. Deze behandeling is nooit kosteneffectief, in termen van uitgegeven geld voor gewonnen levensjaren. Enige jaren geleden ontbrandde een zelfde discussie in Engeland als nu in Nederland rond de ziekten van Pompe en Fabry. Toen ging het om een beslissing van het Britse NICE om bepaalde zeer dure kankermedicijnen niet langer te vergoeden. Burgers en artsen voelen aan, dat er dan iets niet klopt. Wat wringt, is de botsing tussen het utilitaire gezondheidseconomische model en een solidaire gezondheidszorg. Het is deze verzwegen botsing die maakt dat gezondheidseconomie nauwelijks invloed heeft gehad op politieke beslissingen. Gelukkig maar! De ziekteverzekering is gebaseerd op het idee dat we samen in dezelfde boot zitten: vandaag jij, morgen ik.
Medische zorg is niet het verhandelen van geld voor levensjaren. Humane geneeskunde is het verlichten van pijn, verdriet en verlies waar dat kan. We verzorgen demente mensen, niet omdat het een nuttige investering is, maar omdat het een morele verplichting is. Bezorgdheid om sociale ongelijkheid betekent dat we bereid zijn om meer te investeren in zwakke, domme of ongelukkige burgers, omdat ze zwakker, dommer of ongelukkiger zijn dan wij. In een rechtzinnig utilitair model is dat tegen ons belang: levensjaren van wie sterker, slimmer of gelukkiger is zijn “beter”. Aan een hopeloze heroïnejunk of een demente bejaarde wil de rechtzinnige utilitaire econoom al helemaal geen goed geld besteden: welke gezonde levensjaren kan hij daar nog kopen? Dat zijn toch kosten op het kerkhof!
Bij zeldzame, ernstige aandoeningen weegt het argument van onrecht door toeval door: hoe zeldzamer en ernstiger de ziekte, hoe ellendiger de pech. Net omdat de ziekte zeldzaam en ernstig is, is een solidaire gezondheidszorg bereid meer te geven omdat je geraakt wordt door het onrecht van het toeval, de wreedheid van het lot. In een solidaire zorg, verhandel je geen tijd maar verzacht je onrecht. Ziekte en sterfte bij jongeren vinden we daarom ook zo erg. Omdat onze levensloop eindig is, is er een fundamentele ongelijkheid tussen jongeren en ouderen. Ouderen hebben steeds meer van het leven gehad dan jongeren, bij de gratie van hun hoge ouderdom. Een kind dat sterft, verliest zijn leven, een bejaarde die overlijdt, beëindigt het. We zijn bereid zijn om als gemeenschap te investeren in zeldzame ziekten, omdat ze zeldzaam zijn, maar middelen zijn wel schaars. Als we allen in dezelfde boot zitten, kunnen we heel veel geld besparen op de “furor preventicus” op hoge leeftijd. Hoogbejaarden slikken een bazaar aan medicijnen ter preventie van het feit dat hun bloedvaten ook hoogbejaard zijn. In de herfst trekt het circus van de griepvaccinatie rond in verpleeghuis en psychogeriatrie, een medisch mirakel dat een afgetakelde immuniteit moet redden.
Het is een waardig debat, te voeren door artsen, economen maar vooral politici. In de solidaire volksgezondheid van een welvarend land, krijgt ieder kind het geboorterecht om 65 te worden. Voor wie dat niet haalt, trekken we alles uit de medische kast. Maar het leven is eindig. Ergens houdt humane geneeskunde op en begint het redeloze chemoprofylactische rekken van bejaarde levens.
Over Godsdienst
Deze column werd niet geplaatst door Medisch Contact, volgens hen omdat het te weinig over geneeskunde ging. Volgens mij ging het eerder teveel over godsdienst. Het is heel twijfelend - ik weet ook niet goed welke kant ik ermee uit moet. Wie commentaar heeft, laat zich gaan!!
Het bestaan van een goedaardig opperwezen kan niet worden bevestigd of ontkracht, door de veronderstelde aard van een dergelijk wezen. Een bevriend filosoof verzuchtte ooit, geplaatst voor het zoveelste filosofische bewijs dat God al dan niet bestond, dat hij al veel eerder zijn geloof in de filosofie zou hebben verloren dan dat hij een dergelijk bewijs ernstig zou nemen. Terwijl we wetenschappelijk het bestaan van God niet kunnen bevestigen of ontkrachten, kunnen we wel oordelen over de waarschijnlijkheid van godsbeelden. Het bestaan van Jupiter, Wodan of Ganesha is niet waarschijnlijker dan Sint-Niklaas. Maar de god van het Oude Testament gedraagt zich evenmin als wat je mag verwachten van een liefhebbende ouder. Deze god heeft alle kenmerken van een monsterlijk wreed Aziatisch despoot uit de IJzertijd. Dat Christus heeft bestaan, daar is weinig twijfel over: er liepen tientallen Messiassen rond. Wie hij was en wat hij juist heeft beweerd, is echter verdwenen in de nevelen van de tijd. Het visionaire hart van het Nieuwe Testament, de Bergrede, was evengoed door een Farizeeër geschreven. Het jonge christendom en de Farizeeërs waren concurrerende Joodse sekten op hetzelfde spoor van een barmhartige God van liefde. Vandaar de duivelse nieuwtestamentische vijandigheid tegenover de joden in het algemeen en de Farizeeërs in het bijzonder. De Jodenmoord in de twintigste eeuw wordt graag aan een paar hele slechte Duitsers toegeschreven. In feite deden de nazi’s enkel met Deutsche Gründlichkeit wat de afgelopen paar duizend jaar een christelijke traditie was: het verjagen, vervolgen, onteren en vermoorden van Joodse mensen. Terwijl we niets weten over de historische Christus, weten we alles over de historische Mohammed. De vervolgde profeet was een visionaire mens in een keiharde maatschappij. Deze Mohammed hield zielsveel van zijn vrouw, wat zich weerspiegelde in een verlichte visie op status en rol van vrouwen. Op middelbare leeftijd was het echter een krijgsheer die zich bediende van de woorden van Allah om zijn rauwe berbertroepen aan zich te binden. Toen werd de vrouw weer gedevalueerd tot buit van de man.
Godsdienst heelt en verbindt als geen ander menselijk fenomeen. De prijs is dat het ook scheidt en verdeelt als geen ander. Deze paradox maakt dat we er zo ontzettend moeizaam mee om gaan. Godsdienst maakt deel uit van het diepste wezen van de menselijke identiteit. Mensen, zeker verschoppelingen, vinden steun, hoop en troost in hun geloof, ontlenen er hun waardigheid in een mensonwaardig bestaan. Tegelijkertijd woeden godsdienstoorlogen van Soedan tot Syrië, van Israël tot Irak, van Noord-Ierland tot de Balkan. Hindoes, moslims, Alawieten, Soennieten, Sjiiëten, joden, katholieken, orthodoxen of protestanten: dat zijn geen volksstammen. Het tekent onze verwrongen houding tegenover godsdienst, dat we dat verhullend “etnische conflicten” noemen in plaats van godsdienstoorlogen.
In 1979 was ik huisarts in opleiding in Belfast, levend in een gezin met IRA sympathieën. Het was een intellectueel dogma dat het conflict in Noord-Ierland niets met godsdienst te maken had. Tot welke volksstammen zouden katholieken en protestanten behoren? In de praktijk leken ze in alles op elkaar, behalve in de keuze van pastoor of dominee en in de leuzen op de muren van hun grauwe wijken. “No pope here!” (de gelukzak). Mijn katholieke “ouders”, lieve mensen, juichten en vierden toen een Britse jeep op een zware mijn reed, waarbij zes jongens stierven. Ik had die soldaten leren kennen als bange kinderen, in een conflict waar ze geen snars van begrepen. Ik begreep toen dat ik het evenmin begreep.
Artsen en wetenschappers houden zich bezig met het eten dat mensen eten, de lucht die ze ademen, de zon waarin ze liggen, de sigaretten die ze roken en het bier dat ze drinken. Maar wat met godsdienst? Ik heb geen antwoord, maar de vraag moet gesteld.
donderdag 13 september 2012
Over gezonde diëten en voedseltaboes
Voedseltaboe’s
Deze opinie gaat minder over het boek van Kris Verburgh en de “voedselzandloper”. Ik heb Verburghs boek gelezen, en ben dat ook niet van plan na lezing van zijn website: er stond redelijk veel onzin in weinig regels. Ik citeer er een enkele: “waarom een portie walnoten de kans op een hartaanval met de helft vermindert en een glas fruitsap 76% minder kans geeft op alzheimer”. Veronderstel eens dat dat laatste ook waar is: dokters moeten dan erg dom of erg slecht zijn. In geen mij bekend en gereputeerd overzicht over de oorzaken van alzheimer komt “te weinig fruitsap” voor. Voeding komt daar zelfs helemaal niet voor. De belangrijkste studie over walnoten is gefinancierd door de California Wallnut Company – walnoten worden daarbij herleid tot “goede” vetzuren. Kris Verburgh zal vermoedelijk wel weten dat vitamines in fruit gezond zijn, maar dat vitamines in pillen kanker veroorzaken. Voeding komt niet in losse onderdelen, maar als complexe voedingswaren. Gezondheid ontstaat weer als een gevolg van balansen in complexe processen. In deze zeer grote complexiteit is de ruimte voor speculatie eindeloos.
Omdat de botermarkt de eisen van de rijker wordende consument niet kon volgen na de eerste wereldoorlog, werden margarines ontwikkeld. Die waren beter voor het hart, volgens de margarine-industrie. Maar die bleken later schadelijker dan de goede oude boter, volgens de melkindustrie. Wat dan weer tot nieuwe en betere margarines leidde (zoals “blood cholesterol lowering” margarine, BCL of becel), volgens de margarine-industrie. Enzovoort. Persoonlijk vind ik deze margarines geschikt om mijn fietsketting mee te smeren. Wie beweert dat melkproducten ongezond zijn (zoals Verburgh) moet wel voorbij de robuuste reuzen van zuivelland Nederland. Nederland haalde in Londen meer dan 50 olympische en paralympische medailles. Nederland was een absolute koploper in levensverwachting, en is nog steeds koploper in levensverwachting vrij van ouderdomsbeperkingen. Dat ligt niet aan hun verder vlekkeloze dieet: het zijn grotere vetkleppen dan wij, Vlamingen. In de jaren 1990 zette de US Surgeon General, een super “Hoge Gezondheidsraad” van de Verenigde Staten, een commissie op met als hoofddoel het definitieve rapport te schrijven over “vet”. Meer dan tien jaar, honderd werkende leden en 100.000 dollar later sloot de elfde voorzitter van deze commissie definitief de boeken, met een kladversie van de eerste twee hoofdstukken die grondig waren gekraakt. Verder zijn ze nooit geraakt. Daarom permitteer ik me als enige opinie dat diegene die hier een opinie over heeft, belangen heeft of er minder over af weet dan hij zelf denkt (en meestal beiden). Voedingsepidemiologie is een mijnenveld van ideologie, geloof, industriële belangen en universiteiten in betaalde dienst.
Mijn leermeester en latere directeur van het Instituut voor Tropische Geneeskunde, Eyckmans, beschreef de relatie tussen voeding en ziekte perfect. “Als mensen ziek worden, hebben ze iets verkeerd gegeten. Omdat mensen meerdere keren per dag eten, valt dat moeilijk te ontkrachten.” We worden oud, gaan dood en moeten eten. Dat is de oorzaak van voedseltaboes, een constante factor in alle menselijke culturen. Deze taboes worden soms evolutionair geduid, maar zijn zeer vaak irrationele onzin en onthielden mensen belangrijke voedselbronnen. De vele gezondheidsdiëten die elkaar opvolgen met de regelmaat van de maanstanden zijn de moderne versie van het voedseltaboe. Als ze niet gevaarlijk zijn, is dat meegenomen. Dat ze voor een langer leven zullen zorgen is niet waarschijnlijk.
In onze maatschappij worden mensen erg oud. Er zijn weinig rokers boven de negentig, die zijn uitgestorven. Als gezonde eeuwelingen verder één kenmerk hebben, is het dat ze genieten van het leven. Ze hebben “goesting”, “grinta” (in Italië, waar vrouwen een levensverwachting van 85 jaar in zicht krijgen). Ze zijn bovengemiddeld intelligent, optimistisch en sociaal, met een sterke positieve “drive”. Als ze iets niet hebben, is het een gezonde voeding. De overlevenden geboren voor 1920 zijn dol op pudding, vla, roomsoezen, pateekes, pannenkoeken met spek of veel siroop. Zolang het maar vet of zoet is.
U kan zich ziek eten door een barslecht dieet. Er is geen spoor van bewijs dat u zich gezond kan eten. Mensen worden oud om dezelfde reden waarom alle dieren en planten verouderen. De Darwiniaanse verouderingstheorieën bestaan in varianten, maar de kern is keihard en niet betwijfeld. Met toenemende leeftijd worden mensen (zoals dieren en planten) in toenemende mate overbodig. De zeis van natuurlijke selectie is onverbiddelijk voor alle genen die voortplanting benadelen: kinderen krijgen en ouders om ze op te voeden. Maar naarmate u ouder wordt, wordt de zeis bot. De eerste keer luidt de klok rond uw 35 jaar. Er zijn heel weinig topsporters die de veertig halen. Dat is niet omdat ze ongezond eten. Overleven was niet langer noodzakelijk: uw kinderen stonden klaar.
Mensen zijn van oorsprong semi-nomaden, jagende apen die hun gevarieerde plantaardige dieet leerden aanvullen met vlees. Daarom zijn we kwetsbaar voor tekorten, en hebben we een gevarieerd plantaardig dieet als basis. Pygmeeën eten meer dan honderdvijftig plantensoorten, en herkennen er honderden anderen als eetbaar. Vlees veroverden we door heel lang te lopen achter “fast food”. Mensen lopen niet hard, maar wel erg lang. De naakte menselijke duurlopers liepen letterlijk ieder dier stuk op de hete savanne. Maar vaak moesten we toch op onze kin kloppen: vleesloze dagen waren regel. Wie te veel vet, vlees of suiker eet, krijgt veel energie binnen, maar minder van wat anders. Gezonde voeding kan je zo samenvatten in vijf woorden: eet gevarieerd, word geen vetzak. De rest is kabaal voor de boekjes.
zondag 2 september 2012
Fijn Stof: een overzicht
Luc Bonneux, vrijdag 31 augustus 2012
Fijn stof: een poging tot synthese
Dit stuk gaat niet over de vraag of “fijn stof” nu al dan niet schadelijk is voor de gezondheid. Als dit stof bestaat uit een hoge concentratie aan metalen, roet (diesel) of zwaveldioxide is daar geen twijfel over. Uitstoot van verkeer bevat een aantal bestanddelen die bekend toxisch zijn. Fijn stof is in onze streken een proxy voor luchtvervuiling door industrie en verkeer: het is een redelijk beleid om blootstelling te reduceren tot “wat redelijkerwijze haalbaar is”. Wat redelijk haalbaar is, is een spel van trekken en duwen tussen industrie en maatschappij. Fijn stof is vooral een probleem in dichtbevolkte en geïndustrialiseerde gebieden. Samen met opleiding is welvaart echter de voornaamste oorzaak van onze hoge levensverwachting. We willen wel zuiverder lucht, maar zonder geld of werk is dat niet goed voor de gezondheid.
Luchtvervuiling werd in de jaren 1980 verlaten als onderwerp als ‘onoplosbaar’ door de rechtzinnige epidemiologie. Bij zeer ernstige acute vervuiling, zoals de Londense smog of vergelijkbare toestanden in de zwaar geïndustrialiseerde Maasvallei kon je kortdurend oversterfte waarnemen (die redelijk beperkt bleef, gegeven het toxische soepje dat men inademde). Maar wat waren de gevolgen op de langere termijn bij lichtere vormen van vervuiling? Die gezondheidseffecten waren zo subtiel, dat ze werden overstemd door veel sterkere voorspellers van ziekte en gezondheid. Een korte uitleg.
Iedereen moet ademhalen. Je moet dus bevolkingen vergelijken die meer of minder zijn blootgesteld. De lucht die we inademen is daarbij steeds een karakteristiek van bevolkingsgroepen, levend in een bepaalde omgeving: groene wijken, industriezones, binnensteden. Zijn vergelijkingen tussen deze bevolking eerlijk? Zijn bevolkingen van meer en minder vervuilde zones voldoende vergelijkbaar?
Het grootste probleem ontstaat door roken. Door roken adem je de walm van brandende planten in – deze rookwolken bevatten meer dan honderd kankerverwekkende stoffen. Niet rokers die in berookte ruimten verblijven, worden daarbij blootgesteld aan luchtvervuiling die honderd tot duizend maal lager ligt dan die van de actieve roker. In de buitenlucht is die blootstelling door luchtvervuiling nog lager. Roken heeft daarbij een breed bereik van effecten, die ontstaan zowel door huidig roken als door de cumulatieve effecten van roken over jaren. De hoogste oversterfte wordt bereikt dertig tot vijftig jaar na het beginnen roken. Rokers lopen bijvoorbeeld een 2000-3000% hoger risico aan longkanker dan niet-rokers. Dat is honderd maal groter dan de hoogste schattingen voor luchtvervuiling. Dat betekent dat zeer subtiele verschillen tussen aantallen rokers en rookgewoonten gauw grotere effecten hebben dan luchtvervuiling. Zelfs wat er wordt opgerookt van de gekochte sigaretten is dan belangrijk. In oude industriegebieden, bijvoorbeeld de vallei van Samber en Maas, komt er meer longkanker voor. Dat is gemakkelijk te verklaren door het vele en zware roken door de (vaak gepensioneerde) arbeiders, en hun arbeidssituatie in kolen- en staalindustrie. Het is een illusie dat je hiervoor allemaal statistisch kan corrigeren: dat zou buitengewoon gedetailleerde informatie vergen over rookgewoonten over de laatste vijftig jaar. Dat effect heet in de epidemiologie “verstoring”, of “confounding”. Als je subtiele verschillen meet tussen oude, vervuilde en moderne industriezones: meet je dan het verschil in luchtvervuiling, of meet je het verschil in rookgewoonten over de laatste dertig tot vijftig jaar?
Als je mensen die heel lang geleden zijn gestopt met roken vergelijkt met niet-rokers, blijven die toch 20% meer sterfte tonen aan hartziekten. Ex-rokers lopen bijvoorbeeld ook een hoger risico op ongevallen of suicide. Is dat door het roken? Volgens de fanatieke anti-rokersbeweging wel, maar er is een andere en betere verklaring: mensen die beginnen met roken en mensen die nooit zijn begonnen met roken verschilden bij aanvang in karakteristieken. Mensen die begonnen te roken als jonge tiener, waren wat minder gezeglijk en neigden tot het nemen van meer risico’s. Dat heet “selectie” in de epidemiologie. Dat zijn typisch effecten in de orde van grootte van 20% extra risico, die niet zijn weg te gommen door enig statistisch model. Je hebt namelijk geen flauw benul van de oorzaken van deze verschillen in risicogedrag. In de rechtzinnige epidemiologie worden daarom oversterfte of meer ziekte van minder dan 50% nooit als oorzakelijk beschouwd in studies, gebaseerd op waarnemingen. De verhouding ruis tot signaal is te groot. Uit de Evidence Based Medicine (EBM) zijn veel voorbeelden waar dergelijke “observationele” vergelijkingen misleidend bleken, vergeleken met de gerandomiseerde gecontroleerde trial als gouden standaard. De randomisatie, het door toeval toekennen van deelnemers aan de ene of de andere behandeling, heeft als enige doel de studiegroepen vergelijkbaar te maken. Dat is omdat we onvoldoende statistisch kunnen corrigeren voor onmeetbare of onbekende verschillen: anders was de gerandomiseerde trial onethisch. Een berucht voorbeeld uit de EBM waren de hormoonvervangende therapieën, die vrouwen bij de overgang namen. Observationele studies toonden dat deze beschermden tegen hart- en vaatziekten. Gerandomiseerde studies toonden echter het tegendeel: je moest ongeveer 200 vrouwen behandelen om er één ernstig te schaden, door hart- en vaatziekten of kanker. Vrouwen die hormoonvervangende therapieën gebruikten hadden echter een hogere opleiding en een hogere sociale status. Het waren deze verschillen in sociale status die de zogenaamd gunstige effecten veroorzaakten in observationele studies. Deze zijn steeds in de orde van grootte van enige tientallen procenten, zoals de vermeende effecten van vervuiling door fijn stof. Met tientallen miljoenen gebruikers loopt het aantal slachtoffers wereldwijd in de zes cijfers.
Daarmee is de andere grote verstoorder geïntroduceerd, socio-economische klasse: het complex van welvaart, inkomen en opleiding. De verschillen in ziekte en sterfte tussen sociale klassen zijn fors. Als je de laagste met de hoogste 20% vergelijkt, zijn die verschillen groter dan roken. Die gezondheidsverschillen kunnen slechts zeer gedeeltelijk worden weggewerkt door wat we weten en kunnen meten, zoals roken, dik zijn, enzovoort. De helft blijft onverklaarbaar. Sociale ongelijkheid stapelt achterstand op van voor de geboorte, de vicieuze cirkels draaien een leven door. Een lage opleiding en armoede van je ouders voorspelt een eigen lage opleiding, die zal aanleiding geven tot slechte, ondergeschikte jobs en hoge werkloosheid, die zal aanleiding geven tot een laag inkomen. Je bent veroordeeld tot de slechtste huurwoningen en je eindigt je leven met een krap pensioen.
In de USA is er een sterke correlatie tussen oude, vervuilde industriegebieden (de “roestgordel”) en sociale achterstand van de bevolking. Ook mensen van dezelfde sociale klasse tussen verschillende gebieden blijven grote verschillen in sterfte vertonen, die niet zijn te verklaren. Als je verschillen in sterfte meet tussen vervuilde en verouderde industriezones en moderne woonzones: meet je dan verschillen in luchtvervuiling, of oncorrigeerbare verschillen in sociale klasse en roken? Enig expert in cardiovasculaire ziekten zal gauw het laatste zeggen.
Ten slotte is er de aard van luchtvervuiling. Het betreft stoffen in de buitenlucht. Moderne mensen leven meestal binnenhuis, en worden daarbij blootgesteld aan binnenhuisluchtvervuiling, weer een groter probleem. Het betreft in de USA daarbij vaan oude en slecht onderhouden woningen met oude loodverf, vochtschade, schimmel, stofmijt en andere biologische oorzaken van vervuiling. De verwarmingstoestellen zijn goedkoop, slecht onderhouden en gevaarlijk. Luchtvervuiling bevat bovendien wisselende cocktails met diverse gevolgen voor de gezondheid. De concentratie kan sterk en snel wisselen onder invloed van atmosferische condities. Die atmosferische condities zijn op zich ook bekend schadelijk voor de gezondheid. Het MIRA rapport berekent bijvoorbeeld de gezondheidsschade door hitte, niet door koude. De gezondheidsschade door koude tijdens de winter is minstens drie keer groter dan die door hitte. Zou het kunnen dat de keuzen van het MIRA rapport werden geïnspireerd door politiek wenselijke voorkeuren?
Van luchtvervuiling naar fijn stof
De kortdurende oversterfte bij zware luchtvervuiling wordt nauwelijks betwijfeld, maar in het geheel van de volksgezondheid is de sterfte laag en beperkt tot kwetsbare personen, vaak hoogbejaard. Dat maakt weinig uit voor de levensverwachting van een bevolking. De verloren levensjaren door fijnstof worden gedomineerd door de veronderstelde langetermijneffecten van fijnstof. Daarover is er weinig degelijk onderzoek. Er worden veel rijpe kersen geplukt, zowel tussen de studies als binnen de studies. De grote Amerikaanse studies met hoge oversterfte in bevolkingen met hoge blootstelling aan fijn stof worden zeer veel geciteerd. Bij een zeer korte studie van de literatuur vind ik snel een grote studie die negatief is, dit in Europa. Die studie wordt dan verraderlijk voorgesteld. Er wordt een veelheid van relaties onderzocht: de enkele positieve kers wordt geplukt en verschijnt in de samenvatting, de niet welgevallige resultaten worden weg gelaten, in de conclusie verschijnt dan toch fijn stof (waarbij blootstelling in deze studie een LAGERE sterfte veroorzaakte). Relaties die tegengesteld zijn (fijn stof is goed voor de gezondheid) worden weggelaten als niet erg waarschijnlijk. Dat is een “kusthoreca”bias. Als de weerman slecht weer voorspelt voor de kust, en het is toch mooi, krijgt hij bakken kritiek te slikken. Als hij goed weer voorspelt, en het regent, zwijgt de kusthoreca. Zo krijgt de oppervlakkige waarnemer de indruk dat de weerman de kusthoreca wil kloten. De weersvoorspelling zal zich daardoor laten beïnvloeden: het is geen exacte wetenschap, en het is minder onaangenaam zich te vergissen in foute voorspellingen van goed weer dan van slecht weer. Wat ook de bedoeling is van de ophef.
Door toevalseffecten verwacht je studies die toevallig positief als negatief zijn. “Publicatie bias” in de epidemiologie is een vorm van kusthoreca bias: tijdschriften willen uitpakken met schokkende bevindingen, studies met positieve resultaten worden gemakkelijker gepubliceerd dan negatieve. Zonder onafhankelijke en overkoepelende analyse, die ALLE beschikbare studies opspoort en toetst op publicatiebias, zoals deze wordt uitgevoerd door de Cochrane groep, is hier geen brood van te bakken. Ik heb deze overkoepelende studie gezocht, maar niet gevonden.
Twee grote Amerikaanse studies zijn nog steeds de hoeksteen van alle voorspellingen over gezondheidsschade door fijn stof. De grote verschillen tussen de USA en Europa worden gemakshalve genegeerd. De ene is het Harvard Six Cities-onderzoek (HSC) onder achtduizend mensen, de andere een zeer grote studie van de American Cancer Society (ACS) waarin de gezondheid van 550.000 mensen tussen 1982 en 1998 werd onderzocht in 151 steden. De statistiek was zo ingewikkeld dat een diepgaande heranalyse nodig was, waarbij lagere schattingen te voorschijn kwamen. De verschillende statistische modellen komen ook op verschillende resultaten uit, verschillen die bepaald niet klein zijn. De gebruikte statistische modellen zijn doorgaans lineair: de relatie tussen dosis en effect is ingebouwd in het statistische model. De schaarse niet parametrische modellen doen eerder een drempel vermoeden, waaronder geen schade meer is. Een lineaire model overschat de schade bij lage blootstellingen: ook concentraties fijn stof lager dan die op de oceaan worden nog steeds geacht dodelijk zijn
Oversterfte wordt vastgesteld door ‘schone’ steden met ‘vieze’ steden te vergelijken. De HSC-studie vond een oversterfte van 26% tussen de stad met de hoogste niveaus aan fijn stof concentraties en die met de laagste concentraties. Specifiek voor longkanker werd een oversterfte van 37% gevonden. Dat betekent dat de jarenlange blootstelling aan stof uit cokes-ovens, bekend uit studies van de arbeidshygiëne, ongeveer negen keer minder gevaarlijk is. Dat is straf, gegeven het feit dat dit stof uit cokes ovens in potentie veel meer toxisch is dan “gewoon” fijn stof van verkeer. De ACS-studie vond een oversterfte van 17%, maar deze studie bevestigde ook de invloed van opleidingsniveau: hoe hoger het opleidingsniveau, des te kleiner het effect van fijnstof. Bij mensen met de hoogste opleiding is er geen effect van luchtvervuiling meer in de ACS studie. Vergelijk de welstellende blanke Amerikaan levend in zijn airconditioned villa in de groenere wijk met een arme zwarte in een tochtige caravan langs een drukke invalsweg. Deze nochtans in het oog springende interactie met sociale klasse wordt gewoon genegeerd.
Er is een algemeen probleem van afwezige kritische feedback door onafhankelijke onderzoekers. Wie zou hen betalen? Dit is een lastig terrein, waar weinig eer te behalen valt. Niemand wil luchtvervuiling verdedigen. De schaarse criticus wordt snel beschuldigd van in de zak van de auto-industrie te zitten. Ze maken geen kans om zich financieel te bedruipen met gemeenschapsgeld: die wil dit allemaal niet weten. Je kan deze briljante jongeren gemakkelijk volgen met de moderne software: ze trekken naar minder omstreden onderwerpen. Zo werd een expertconsensus bij elkaar geharkt. Er is nog steeds niet veranderd: luchtvervuiling blijft een onoplosbaar probleem. In de Evidence Based Medicine zouden deze resultaten worden beschouwd als zwak bewijs voor zwakke signalen uit studies met veel ruis door roken en sociale klasse.
Simulatiemodellen
Deze bij elkaar geharkte consensus vond zijn weerslag in het MIRA rapport “Inschatting ziektelast en externe kosten veroorzaakt door verschillende milieufactoren in Vlaanderen” van de Vlaamse Milieumaatschappij. Zij gebruiken daartoe een DALY model. DALY modellen zijn ontwikkeld in de jaren 1980 door de Wereldbank voor de ontwikkelingslanden, dit met een zeer eerbaar doel. Goed gebruikt vormden ze een grote aanwinst. De bedoeling was om met weinig gegevens een zo rationeel mogelijk medisch beleid te voeren. Gooi alles wat je weet bij elkaar (dat is vaak al bijzonder weinig), stop het in een DALY model om een structuur te bieden aan deze gegevens en bereken zo de vergelijkende kosten-effectiviteiten van “alle” medische interventies, zodat je de beste eerst kan invoeren. Er worden geen gegevens geschat: er gaan enkel een berg meningen in deze modellen. Buiten deze zeer specifieke toepassing (beleidsondersteuning in landen zonder gegevens) ontspoorden DALY modellen snel in zinloze rekenpartijen, zoals aangetoond door dit MIRA rapport. In de gezondheidseconomie, epidemiologie en demografie hebben ze daarom een barslechte naam. De epidemiologen wijzen op het gebrek aan ondersteunende evidence, de demografen op het door DALY gebruikers niet begrepen misbruik van sterftetafelstructuren, de gezondheidseconomen op dit alles, plus het onderliggende verborgen concept van de alwetende planner. DALY-modellen zijn een vorm van het Utopische Grote Model: de technocratische droom van een beheersbare, voorspelbare, kenbare en modelleerbare wereld. Rechtzinnige gezondheidseconomie is een bij uitstek evolutionair vakgebied, waarbij een betere economie wordt geschapen in kleine stapjes, door de “betere” interventies te verkiezen ten nadele van “slechtere”.
In een evidence based methodiek, vergelijk je ziekte en sterfte tussen blootgestelde en niet-blootgestelde bevolkingen. In DALY modellen ben je vrij: er komt geen statistiek aan te pas. Dergelijke modellen leveren doorgaans spectaculaire resultaten, door de structuur van het model en de daarin gemaakte verborgen keuzen. Ook grote wetenschappelijke tijdschriften trappen in de val, evengoed verleid door de spektakelwaarde. Feitelijk is het niet anders dan de mening en vaak de missie van enige deskundigen. Het Nederlandse Grote Volksgezondheid Model berekent bijvoorbeeld de verloren levensjaren door mild overgewicht. Het Grote Model veronderstelt dat mild overgewicht gepaard gaat met oversterfte, en berekent die oversterfte. Alle beschikbare reviews tonen het tegendeel. De strijd tegen obesitas moet en zal worden gevoerd, maar helaas is er redelijk weinig vetzucht in Nederland. Je moet dus een probleem scheppen (mild overgewicht), om de zin van je ambtelijke bestaan te bewijzen.
De fijn stof vergelijking in het MIRA model
Een sterftetafel werkt met jaarlijkse sterftecijfers. Het MIRA model schuift daar een sterftefunctie in, verwijzend naar een niet peer reviewed report. De complexe epidemiologie wordt herleid tot een enkel cijfer, afgeleid uit Amerikaanse studies, uit een andere tijd en met een andere cocktail aan luchtvervuiling. De bewezen verstoring door sociale klasse wordt genegeerd, voor roken wordt statistisch gecorrigeerd met een grove en ongeschikte methode. De zo gevonden globale effecten zijn niet veel lager dan die van roken. De gegevens van de schade door roken springen in het ook in zowat alle doodsoorzaken, van longkanker over ander longlijden, over andere kankers, over hart- en vaatziekten. Die van fijn stof bestaan enkel als output van deze byzantijnse rekenmodellen. Geen paniek: het is zelfs geen statistiek.
De gebruikte functie is lineair zonder drempel, wat betekent dat ook zeer lage concentraties nog steeds dodelijk zijn. Het model vergelijkt de huidige gemiddelde blootstelling in België met de ideële, stofvrije wereld. Dat lukt zelfs niet in de steriele bellen voor beenmergtransplantatie patiënten. Het geldt zeker niet voor de lucht boven de oceanen. Daar zit veel zout in de lucht, en stof is stof, toch volgens de deskundigen. In het rapport wordt als “sensitiviteitsanalyse” ook een meer realistische vergelijking gepresenteerd: resultaten van het strengst mogelijke beleid tegen 2030. Dan wordt de veronderstelde gezondheidsschade onmiddellijk drie maal kleiner. Dat betekent dat twee derde van de totale gezondheidsschade uit de officiële persmededeling wordt veroorzaakt door zeer lage blootstellingen. Er is geen enkel bewijs dat die schadelijk zijn, al was het maar bij gebrek aan enige bevolking levend in stofvrije toestand.
Een stiekeme aardigheid van DALY modellen is dat ze het eeuwige leven verwachten. Je kan eeuwigdurend verloren levensjaren “redden”, ook bij vijfhonderdjarigen. In onze moderne wereld worden nog maar weinig levensjaren verloren op jongere leeftijd. Zowat twee derden van het lange termijn effect van de huidige concentraties van fijn stof worden bereikt bij hoogbejaarden. Kan zijn, maar daarover zijn evenmin gegevens (de oversterfte bij bejaarden door acute en ernstige vervuiling is een korte termijneffect). “Lange termijn” veronderstelt een cumulerend effect over tijd. Nog een aardigheidje van DALY modellen is dat ze geen tijd kennen, enkel leeftijd. Enzovoort.
DALY modellen (buiten hun oorspronkelijke habitat van eenvoudige berekeningen, bestemd voor ontwikkelingslanden) produceren stromen cijfers waarvan niemand weet wat ze betekenen, of ze iets betekenen, laat staan welke de betrouwbare resultaten zijn. Als dusdanig beantwoorden ze aan de definitie van pseudowetenschap. Ze berekenen theorieën en hypothesen door in een stamppot van enige feiten en veel aannames, gekruid met bevooroordeelde keuzes door de auteurs. Die hebben er belang bij hebben om problemen zo niet uit te vinden, dan toch te overdrijven. Als je mensen niet kan overtuigen (omdat de cijfers te zwak, te onzeker of te verstrengeld met belangen zijn), moet je ze maar verwarren.
De wetenschapsindustrie
Als je alle gegevens van huidige luchtvervuiling bij elkaar legt, is er meer bewijs voor een (geringe) oversterfte dan voor geen oversterfte. Als je de gegevens van MIRA neemt, je veronderstelt dat de verkozen risicofactorfunctie een factor tien overschat is (wat niet overdreven is), en je houdt rekening houdt met een reële toestand, dan hou je in een bevolking nog steeds een procent over die een drietal jaren korter leeft door combinatie van aanleg met ernstiger luchtvervuiling. Dat procent bevat vermoedelijk een overmaat van bewoners uit lagere klassen, die om diverse redenen gedwongen zijn te leven in een meer vervuilde omgeving. Verwaarloosbaar is dat niet. Het huidige Europese beleid van onderhandelingen met industrie en streven naar technologische innovatie om vervuilende uitstoot verder te beperken kan dus goed worden ondersteund door sceptische berekeningen in het kader van een realistisch voorzorgbeleid.
Het matrakkeren van de burger door onheilsberichten heeft daarentegen een tegenovergesteld effect. De gemiddelde burger gelooft de onophoudelijke stroom angstaanjagende berichten niet meer, of gelooft wat hem past, en gooit de rest op de hoop van angstzaaierij door wetenschappers met een oog op de subsidiekassa. De levensverwachting neemt immers dusdanig toe dat hij alsmaar langer moet gaan werken. De beschikbare gegevens tonen dat niet alleen onze levensverwachting toeneemt, maar ook onze levensverwachting doorgebracht zonder ouderdomsbeperkingen. En met zijn ouders, grootouders of overgrootouders in een woonzorgcentrum, valt dat de burger op. Vroeg of laat zullen populisten zeggen: wie gelooft die wetenschappers nog? De hakbijl in die troep subsidieslurpers.
Sceptische wetenschappers zouden tijdig de hand in eigen boezem moeten steken, en de eigen academische stallen beginnen uitmesten. Als wij het niet doen, zal de politiek het doen, en gaat het kind met het badwater het venster uit.
dinsdag 21 augustus 2012
Fijn stof in De Morgen
Het milieu waar u niet ziek van wordt
Luc Bonneux is arts, doctor in de medische wetenschappen en auteur van het boek “En ze leefden lang en gezond. Hoe gezondheid een industrie werd”. Hij schreef zijn doctoraat over het gebruik van wiskundige modellen in medisch beleid. Complexe modellen konden niet worden verworpen. De resultaten waren daarom bepaald door de keuzes van de auteurs en hun belangen.
Op dinsdag 7 augustus kon u lezen dat fijn stof de meest schadelijke milieufactor is, wat zou moeten blijken uit een MIRA onderzoek van de Vlaamse milieumaatschappij. Deze resultaten worden opgebouwd in berekeningen met weinig feiten, veel hypothesen en enige verborgen aannames in dienst van de belangen van de onderzoekers. Het effect is grof overschat, als er al iemand zou weten wat deze berekende ziektelast feitelijk betekent (ik ben daar nooit in geslaagd). De terechte bezorgdheid om het leefmilieu heeft aanleiding gegeven tot een grote wetenschapsindustrie. Deze heeft er belang bij om de zogenaamde milieugevaren voor de mens te overschatten. Feitelijk betekent het buitenmilieu niet veel (meer) voor de menselijke gezondheid. Bij gebrek aan feiten om politici en kiezers te overtuigen van het nut van meten, onderzoeken en rapporteren worden ondoorzichtige rekenmodellen gebruikt om hen te verwarren.
De onderzoekers gebruiken de DALY methode, of “disability adjusted life years”. Dat is een levensduur doorgebracht in goede gezondheid. De DALY methode is ontwikkeld door en voor ambtenaren van de Wereldgezondheidsorganisatie met een aanvankelijk beperkt gezondheidseconomisch doel. Ze genoot echter gauw een toenemende populariteit omdat ze grote aantallen resultaten oplevert in de afwezigheid van enig gegeven. Als je een levensduur in goede gezondheid via ziekten zou willen berekenen, heb je een onvoorstelbare vracht aan gegevens nodig: het voorkomen van een aantal stadia van alle veel voorkomende ziekten, een schatting van de ernst van deze ziekten naar stadium, de geschatte duur van deze ziekten en de daarbij horende sterfte, dit alles naar geslacht en naar leeftijd. Vervolgens heb je het effect nodig van milieufactoren, in een aantal klassen, dit naar al deze parameters. In een eenvoudig DALY model met twintig ziekten, drie stadia (mild, matig, ernstig) en drie klassen van blootstelling (idem) aan twaalf milieufactoren heb ik 7 miljoen cellen nodig. Dat is meer dan er Vlamingen zijn. In de praktijk hebben we zelfs geen tienduizendste van de benodigde gegevens: die worden dus uitgevonden. Over al deze milieufactoren woeden wetenschappelijke discussies tussen gelovigen en sceptici. Deze twijfel wordt herleid tot een enkel cijfer in dienst van de auteurs van dit rekenmodel. Deze Byzantijnse rekenpartijen zijn circulair: de aanname bepaalt het resultaat. Wij van WC-eend raden WC-eend aan. Deze wiskundige kwakzalverij is niet onschuldig: het is de bedoeling om politieke prioriteiten te beïnvloeden.
Fijn stof is nieuwspraak voor luchtvervuiling. Deze nieuwspraak is typisch voor de deskundigencultuur: bij luchtvervuiling kunnen burgers zich wat voorstellen en kunnen ze ook meepraten. Fijn stof is mysterieus, niet direct waarneembaar en angstaanjagend: burgers worden afhankelijk van deskundigen. Luchtvervuiling is sterk afgenomen, de alarmdrempels werden steeds lager. De gezondheidseffecten van luchtvervuiling zijn deksels moeilijk aan te tonen, buiten uitzonderlijke toestanden als zware smog. Mensen leven veel binnen, waar ze relatief beschermd zijn van de buitenlucht. Dat leven in besloten ruimtes heeft gezorgd voor sterke longen: mensen zijn geselecteerd door rokende houtvuurtjes in grotten en hutten. Luchtvervuiling komt voor in sterk veranderlijke cocktails. De aanhangers van de fijn stofhypothese beweren dat de massaparameters van stof (de omvang van de stofdeeltjes) voldoende zijn, maar dat wordt niet ondersteund door dierproeven. Proefdieren worden slechts ziek door zeer hoge doses aan stof. Water is dan ook dodelijk: proefdieren verdrinken. Aanhangers van de fijn stofhypothese laden de verdenking op zich dat ze rijden voor de onderzoekindustrie. Hoe fijner het stof is, hoe duurder het is om te meten en hoe dodelijker het wordt, althans in de wetenschappelijke boekjes.
Het grootste probleem in het aantonen van gezondheidseffecten door luchtvervuiling is de vergelijkbaarheid van bevolkingen. Mensen die schone lucht inademen, leven vaak in mooie villawijken en moderne steden als onderdeel van de bovenklasse. Mensen die vieze lucht inademen, wonen vaak in vervuilde binnensteden en verouderde industriegebieden als onderdeel van de onderklasse. Het is een mythe dat we daarvoor statistisch kunnen corrigeren: het tegendeel is zeer vaak aangetoond. De meeste fijn stofstudies zijn Amerikaans, waar dit verschil tussen bovenklasse en onderklasse nog veel groter is. Bovendien liggen de vervuilde gebieden vaak in de “roestbelt”, de oude staalindustrie (stof van metalen is bekend schadelijk). Overzichten van deze studies tonen forse interactie tussen effecten van vervuiling en van opleiding: hoe lager de opleiding, hoe groter het effect van vervuilde lucht. Bij hoge opleidingen is er geen effect meer. Kleine effecten in weinig vergelijkbare bevolkingen mogen niet oorzakelijk worden geïnterpreteerd: je moet ruimte laten voor de concurrerende hypothesen.
De concurrerende hypothese is sociale achterstand. Vergelijk een blanke Amerikaan levend in een airconditioned villa in de buitenwijken met een zwarte in een beschimmeld krot in een binnensteeds ghetto. Wat onze gezonde levensduur beïnvloedt zijn leefomstandigheden: de lucht die we buiten inademen vormt daar slechts een fractie van. Schone lucht is beter dan vieze lucht. Maar voor de gezondheid betekent luchtvervuiling weinig. Kinderen die hun school niet afmaken, bijvoorbeeld, vallen in vicieuze cirkels van slechte jobs, lage inkomens, hoge werkeloosheid, vervallende huurwoningen, later lage pensioentjes en hoge kansen op dementie. Dat veroorzaakt een slechtere gezondheid dan een leven lang roken – en je kan er niet mee stoppen. Over de grote aantallen schoolverlaters zonder diploma in Vlaanderen zou ik meer mijn slaap laten, al was het maar uit egoïsme. De Verenigde Staten tonen welsprekend dat een grote en maatschappelijk zwakke onderklasse een gevaarlijke en ongezonde samenleving veroorzaakt.
We hebben lucht en water flink opgeschoond. Het moet nog beter. Maar het doel heiligt niet de middelen: de bangmakerij moet ophouden. Zo gauw het woord “gezondheid” valt, begin ik me al te schamen over mijn vak. Er wordt verdraaid en gespind, om de burger te overtuigen van het tegendeel van wat de blik op de eenvoudigste gegevens leert. We leven langer en gezonder dan ooit, steeds verder voorbij onze natuurlijke levensverwachting. Helaas verhindert dat nooit dat we oud worden en dood gaan. Deze angst is de mest waarop een steeds minder scrupuleuze gezondheidindustrie gedijt. Om hun onderzoeksmolentjes te blijven draaien, blijft die de bange, blanke burger bestoken met onheilspellende berichten en loze beloften over gezondheid.
Abonneren op:
Posts (Atom)